Trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch) không chỉ là dịp để tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong sức khỏe và mùa màng tốt tươi mà còn lưu giữ nhiều phong tục độc đáo gắn bó mật thiết với đời sống người dân. Trong đó, tục hái lá mùng Năm, nấu nước tắm và nước uống thảo dược là một nét đẹp văn hóa truyền thống vẫn được nhiều gia đình gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Quan niệm dân gian về lá thuốc ngày mùng Năm tháng Năm

Theo quan niệm của người xưa, ngày mùng 5 tháng 5 là thời điểm dương khí của đất trời đạt đến cực thịnh, còn gọi là ngày Đoan Dương. Đây là lúc thiên nhiên tích tụ nguồn sinh khí dồi dào nhất trong năm, cây cỏ hấp thụ đầy đủ tinh hoa của trời đất và đạt hàm lượng dược tính cao nhất.

Chính vì vậy, từ bao đời nay, người dân tin rằng những loại lá cây được thu hái trong ngày này sẽ mang lại nhiều công dụng tốt cho sức khỏe, giúp thanh nhiệt, giải độc, phòng ngừa bệnh tật và xua đuổi những điều không may.

Đặc biệt, thời khắc chính Ngọ (12 giờ trưa) được xem là thời điểm linh thiêng nhất. Các bà, các mẹ thường tranh thủ vào vườn hoặc ra các khu vực cây cỏ tự nhiên để hái lá thuốc. Người xưa quan niệm rằng lá cây được thu hái đúng giờ Ngọ sẽ hấp thu trọn vẹn nguồn năng lượng của đất trời, từ đó phát huy công dụng tốt nhất trong việc chăm sóc sức khỏe và phòng bệnh.

Đối với những gia đình không có điều kiện tự đi hái lá, phiên chợ mùng Năm là một phần ký ức không thể thiếu. Từ sáng sớm, các khu chợ quê đã rộn ràng những gánh hàng chất đầy các loại lá thuốc dân gian. Người bán thường là những người nông dân hoặc các cụ già hái lá đem ra chợ bán. Những bó lá xanh mướt không chỉ mang giá trị vật chất mà còn gửi gắm niềm tin, sự sẻ chia và lời chúc sức khỏe đến mọi người trong dịp Tết Đoan Ngọ.

Những loại lá quen thuộc trong đời sống dân gian

Lá mùng Năm không phải là một loại lá cố định mà là sự kết hợp của nhiều loại cây thuốc nam quen thuộc trong vườn nhà và trên các triền đồi. Tùy theo mục đích sử dụng, người dân lựa chọn các loại lá khác nhau để nấu nước tắm hoặc nước uống.

Nước lá tắm – Món quà của thiên nhiên dành cho mùa hè

Trong những ngày nắng nóng đầu hè, nước lá mùng Năm được xem là phương thuốc dân gian giúp làm mát cơ thể, phòng ngừa rôm sảy và các bệnh ngoài da, đặc biệt đối với trẻ nhỏ.

Những loại lá thường được sử dụng gồm:

• Lá khế, lá kinh giới, lá tía tô, lá mướp đắng giúp thanh nhiệt, giảm ngứa, bảo vệ làn da nhạy cảm.

• Lá sả, lá bưởi, lá chanh chứa nhiều tinh dầu, tạo hương thơm dễ chịu, giúp giải cảm và thư giãn cơ thể.

• Lá sài đất có tác dụng làm sạch da, hỗ trợ kháng khuẩn tự nhiên.

• Ngoài ra còn có lá hương nhu, ngải cứu, hoa lá, kim ngân hoa và nhiều loại thảo dược dân gian khác.

• 

Nồi nước lá thơm ngát được đun lên trong mỗi gia đình không chỉ mang đến cảm giác dễ chịu mà còn chứa đựng tình yêu thương, sự chăm sóc ân cần của ông bà, cha mẹ dành cho con cháu.

Trà lá mùng Năm – Vị thuốc từ vườn nhà

Bên cạnh việc nấu nước tắm, nhiều gia đình còn lựa chọn các loại lá thuốc để phơi khô, bảo quản và sử dụng quanh năm như một loại trà thảo dược.

Tiêu biểu có:

• Lá vằng (chè vằng) giúp thanh nhiệt, mát gan, hỗ trợ sức khỏe, đặc biệt được nhiều phụ nữ tin dùng.

• Lá ổi non, lá đinh lăng góp phần hỗ trợ tiêu hóa, tăng cường sức đề kháng và bồi bổ cơ thể.

Nước lá mùng Năm thường có vị chát nhẹ, hậu ngọt thanh và mang hương thơm đặc trưng của các loại thảo mộc tự nhiên, trở thành thức uống quen thuộc trong đời sống của nhiều gia đình nông thôn.

Giá trị văn hóa và ý nghĩa nhân văn sâu sắc

Trải qua thời gian, tục hái lá mùng Năm không đơn thuần là một phương pháp chăm sóc sức khỏe dân gian mà còn mang nhiều giá trị văn hóa, tinh thần sâu sắc.

Trước hết, đó là biểu hiện sinh động của tình cảm gia đình. Hình ảnh người mẹ, người bà cẩn thận lựa từng nắm lá, đun nồi nước thơm rồi tắm cho con cháu đã trở thành ký ức đẹp trong tuổi thơ của biết bao thế hệ. Trong từng nồi nước lá là sự quan tâm, yêu thương và mong ước con cháu luôn khỏe mạnh, bình an.

Phong tục này cũng thể hiện tri thức dân gian phong phú cùng ý thức trân trọng thiên nhiên của người Việt. Từ những loại cây cỏ bình dị nơi vườn nhà hay trên các triền đồi, người dân đã biết khai thác và sử dụng như những vị thuốc quý phục vụ đời sống hằng ngày. Đây chính là minh chứng cho sự gắn bó hài hòa giữa con người với thiên nhiên.

Ngày nay, dù cuộc sống hiện đại mang đến nhiều sản phẩm chăm sóc sức khỏe tiện lợi, nhưng mỗi dịp Tết Đoan Ngọ về, hương thơm từ những nồi nước lá mùng Năm vẫn lan tỏa trong các thôn xóm, gợi nhắc về một nét đẹp văn hóa truyền thống giàu bản sắc. Đó không chỉ là mùi hương của cây lá, mà còn là hương vị của ký ức, của tình quê và của những giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Giữ gìn và phát huy phong tục hái lá mùng Năm chính là góp phần bảo tồn những nét đẹp văn hóa dân gian, giúp thế hệ hôm nay và mai sau thêm yêu quý, trân trọng những giá trị truyền thống tốt đẹp của quê hương, đất nước.